Në numrin 46 të fletores kulturore “Illyria”, të datës 7 mars 1936, u botua shkrimi “Një libër i Herriot-it: «Creer»”, me firmën “Tre Yje”. Një kopje e këtij shkrimi ruhet në materialet e fondit personal të Enver Hoxhës që kemi shqyrtuar. Bashkë me të gjendet një shënim i vitit 1980, i cili ngre mundësinë që autor të ketë qenë Hoxha. Autorësia paraqitet si një mendim, jo si një identifikim përfundimtar.
Çfarë përmban materiali arkivor
Nëndosja 1.2 përmban tri imazhe: një shënim shpjegues të shkruar me dorë, kreun e botimit “Illyria” dhe prerjen e artikullit. Kreu i gazetës jep numrin dhe datën: nr. 46, Tiranë, 7 mars 1936. Në fund të artikullit lexohet firma “TRE YJE”.
Shënimi shoqërues mban emrin Sokrat Dedja. Sipas tij, materiali ishte dhënë nga Ndreçi Plasari më 4 mars 1980.
Pse ngrihet çështja e autorësisë
Shënimi përdor formulimin “mendohet të jetë” për autorësinë e Hoxhës. Si argument, ai përmend një njoftim në rubrikën e postës së redaksisë, në faqen 8 të të njëjtit numër, për një artikull të Hoxhës të dërguar nga Brukseli.
Faqja 8 me këtë njoftim nuk gjendet ndër tri imazhet e nëndosjes së shqyrtuar. Për këtë arsye, argumenti i shënimit nuk mund të kontrollohet i plotë nga ky material. Ruajtja e prerjes në fondin personal është pjesë e kontekstit arkivor; ajo nuk mjafton më vete për të zgjidhur çështjen e autorësisë.
Nga libri i Herriot-it te problemet e Shqipërisë
Shkrimi merr shkas nga një libër i Herriot-it, por diskutimi kalon shpejt te Shqipëria. Autori trajton ekonominë, popullsinë, varfërinë dhe përgjegjësinë e njerëzve të arsimuar. Libri shërben si pikënisje për pyetje mbi të ardhmen e vendit dhe mbi punën që duhet bërë për zhvillimin e tij.
Një vend të dukshëm zë lidhja midis patriotizmit dhe veprimit ekonomik. Autori e zhvendos vëmendjen nga deklaratat te organizimi, puna dhe aftësia për të përmirësuar jetën shoqërore. Në fund, thirrja u drejtohet shkencëtarëve të rinj shqiptarë.
Teksti përmban edhe gjuhë demografike e racore që kërkon trajtim kritik nga lexuesi i sotëm. Pohimet e tij për popullsinë, shëndetin dhe varfërinë janë qëndrime të autorit në tekstin historik; ato nuk duhen marrë si të dhëna të verifikuara nga ky botim.
Vlera e dokumentit
Materiali ka interes si dëshmi e debatit kulturor në shtypin shqiptar të vitit 1936 dhe si rast i një autorësie të propozuar shumë më vonë. Dokumenti i botuar dëshmon ekzistencën e artikullit dhe firmën “Tre Yje”. Shënimi i vitit 1980 dëshmon një përpjekje për ta lidhur atë me Enver Hoxhën. Për një përfundim më të fortë do të duhej kontrolluar numri i plotë i “Illyria”-s, sidomos faqja 8 që përmendet në shënim.
