Dy dokumente të vitit 1941 hedhin dritë mbi një episod pak të njohur të historisë së Vlorës: shpronësimin e një pjese të pronave të trashëgimtarëve të Ismail Qemalit për nevojat e zgjerimit të fushës së aviacionit. Aktet zbulojnë jo vetëm emrin e Myvedet Vlorës, vajzës së Ismail Qemalit, por edhe vendndodhjen e tokës, sipërfaqen, kufijtë, shumën e caktuar për shpronësimin dhe faktin se prona regjistrohej në favor të Shtetit Italian për përdorim nga administrata aeronautike.
Në pamje të parë është vetëm një dekret administrativ.
Një fletë e shtypur me makinë shkrimi. Disa paragrafë juridikë. Një vulë, një firmë dhe një datë: 16 shtator 1941.
Por në mes të dokumentit shfaqet një emër që ndryshon krejtësisht peshën historike të tij:
Ismail Qemali.
Jo në një dokument për shpalljen e Pavarësisë. Jo në korrespondencën diplomatike të vitit 1912. Jo në kujtimet për ngritjen e flamurit.
Këtë herë emri i tij shfaqet në një akt shpronësimi prone, gati 30 vjet pas shpalljes së Pavarësisë dhe më shumë se dy vjet pas pushtimit italian të Shqipërisë.
Në dokument shkruhet:
“Shpronësimin e pronës së Zonjës Myvedet Vlora, trashëgimtare e të ndjerit Ismail Qemali…”
Arsyeja?
Toka kërkohej për:
“…zmadhimin e parë të sheshit aeroplanave në Vlonë.”
Pas këtij formulimi burokratik fshihet një histori që lidh familjen e themeluesit të shtetit shqiptar me një prej instalimeve ushtarake më të rëndësishme që Italia kishte në Shqipëri gjatë Luftës së Dytë Botërore: aerodromin e Vlorës.
Vlora e vitit 1941: qytet shqiptar nën pushtim dhe bazë e rëndësishme ushtarake
Për të kuptuar dokumentin duhet të kthehemi në atmosferën e Vlorës së asaj kohe.
Më 7 prill 1939, trupat italiane zbarkuan në disa pika të bregdetit shqiptar, ndër to edhe në Vlorë. Pas pushtimit u ngrit një qeveri shqiptare e drejtuar nga Shefqet Vërlaci, por sistemi shtetëror funksiononte nën kontrollin e autoriteteve italiane. Studimet mbi administratën e kësaj periudhe tregojnë se ministritë shqiptare kishin këshilltarë italianë të përhershëm dhe vendimmarrja kontrollohej në një masë të madhe nga struktura italiane.
Kjo shpjegon një element që në dy dokumentet e publikuara këtu duket në fillim paradoksal.
Dokumenti i parë është një dekret në shqip i një ministrie shqiptare.
Dokumenti tjetër kërkon që prona të regjistrohet:
“në favor të Shtetit Italian e në përdorim të Demanios aeronautike.”
Pra, në letër shohim një procedurë të kryer nga institucionet që funksiononin në Shqipëri, ndërsa destinacioni përfundimtar i pronës lidhej drejtpërdrejt me aparatin ushtarak italian.
Dhe në vitin 1941 aviacioni nuk ishte një çështje dytësore për Vlorën.
Aerodromi Vlorë–Nartë, një nga bazat kryesore të italianëve
Fusha ajrore që përmendet në dokument nuk ndodhej aty ku sot është aeroporti i ri i Vlorës në Akërni.
Bëhet fjalë për aerodromin e vjetër të Vlorës, të njohur në dokumentacionin ushtarak edhe si Valona-Arta ose Vlorë-Nartë.
Një inventar historik i fushave ajrore të Luftwaffe-s e vendos atë në koordinatat afërsisht 40°28′30″ N – 19°28′20″ E, rreth 1.5 kilometra në veriperëndim të qendrës së atëhershme të Vlorës dhe rreth 3 kilometra në jug të Nartës. Aerodromi ishte ngritur gjatë viteve 1930 dhe u zgjerua ndjeshëm nga italianët gjatë viteve 1939–1940.
Zona njihet edhe sot nga vlonjatët si ish-Fusha e Aviacionit. Dokumente zyrtare të dekadave të fundit vazhdojnë të përdorin pikërisht këtë emërtim.
Në kohën e luftës fusha ishte shumë më tepër se një pistë e thjeshtë.
Sipas dokumentacionit historik të aviacionit, kishte një zonë uljeje afërsisht 1,400 me 1,080 metra, ndërsa pista e betonuar arrinte rreth 1,280 metra gjatësi. Përgjatë pjesës lindore ndodheshin hangarë, objekte administrative dhe infrastruktura ndihmëse. Në afërsi kishte edhe rezerva karburanti dhe municioni.
Kjo ishte baza që duhej zgjeruar.
Dhe për zgjerimin e saj nevojitej tokë.
Një pjesë e asaj toke rezulton se i përkiste trashëgimtarëve të Ismail Qemalit.
Një dekret që nis me kërkesën e Komandës Aeronautike
Dokumenti i parë mban titullin:
“DEKRET I MINISTRIT SEKRETAR SHTETI PËR PUNË BOTORE”
Në hyrje renditen aktet mbi të cilat mbështetej vendimi.
Një prej tyre është veçanërisht i rëndësishëm:
“Mbassi pa Shkresën Nr. 8/17439 datë 13 Shtatuer 1941/XIX, të Komandës Aeronautike në Shqipni me të cilën kërkon Dekretin e shpronësimit të pronës së posht-shënueme, okupu për nevojat e zmadhimit të parë të sheshit aeror në Vlonë…”
Pra iniciativa për procedurën vinte nga Komanda Aeronautike në Shqipëri.
Dokumenti tregon gjithashtu se ideja për zgjerimin e fushës së aviacionit nuk kishte lindur në shtator 1941.
Përmendet një dekret më i hershëm:
“Dekretin Mëkambësuer datë 7 Mars 1940/XVIII, n° 89, që deklaron t’interesit publik zmadhimin e parë të sheshit aeror në Vlonë…”
Ky është një detaj shumë domethënës.
Që në mars 1940, disa muaj përpara se Italia të sulmonte Greqinë nga territori shqiptar, zgjerimi i aerodromit të Vlorës ishte deklaruar projekt me interes publik.
Dhe vetëm disa muaj më vonë, më 28 tetor 1940, Italia nisi ofensivën kundër Greqisë.
Vlora u kthye menjëherë në një nyje të rëndësishme të luftës.
Kur Vlora u bë pjesë e frontit të luftës
Sulmi italian ndaj Greqisë nisi nga Shqipëria në fund të tetorit 1940.
Operacioni, që në Romë mendohej si një fushatë e shpejtë, nuk shkoi sipas parashikimeve. Ushtria greke jo vetëm ndaloi ofensivën italiane, por kaloi në kundërsulm dhe depërtoi në territorin shqiptar.
Dokumentacioni ushtarak amerikan mbi fushatën e Ballkanit e përshkruan Vlorën si portin kryesor italian të furnizimit në atë fazë të konfliktit dhe vëren se avancimi grek e kërcënoi seriozisht qytetin.
Pikërisht për këtë arsye aerodromi i Vlorës kishte rëndësi të jashtëzakonshme.
Avionët që operonin prej tij mund të mbështesnin frontin, të mbronin portin dhe të kontrollonin një pjesë të madhe të hapësirës ajrore të Shqipërisë së Jugut.
Fusha u bë gjithashtu një objektiv i natyrshëm për aviacionin britanik.
Më 27 shkurt 1941, nëntë bombardues britanikë Bristol Blenheim sulmuan aerodromin e Vlorës. Dokumentacioni i skuadriljes RAF nr. 211 raporton goditje në pjesën jugore të pistës dhe në ndërtesat pranë aerodromit. Pas bombardimit formacioni britanik u përball me avionë luftarakë italianë Fiat CR.42.
Edhe narrativat zyrtare të RAF për fushatën në Greqi e rendisin aerodromin e Vlorës ndër objektivat e bombarduara gjatë pranverës së vitit 1941.
Kështu, kur në shtator 1941 del dekreti për shpronësimin e tokës së Myvedet Vlorës, nuk po flitet për zgjerimin e një fushe civile pa rëndësi.
Po flitet për një instalim që vetëm disa muaj më parë kishte qenë objekt i luftimeve ajrore.
“Shpronësimin e pronës së Zonjës Myvedet Vlora…”
Pas hyrjes juridike, dokumenti kalon në pjesën vendimtare.
Me shkronja të ndara shkruhet:
“DEKRETON”
Dhe më poshtë:
“Shpronësimin e pronës së Zonjës Myvedet Vlora, trashëgimtare e të ndjerit Ismail Qemali…”
Ky është momenti ku historia e aerodromit ndërthuret drejtpërdrejt me historinë e familjes Vlora.
Myvedet Vlora ishte vajza e Ismail Qemalit. Burime të tjera arkivore që lidhen me familjen përmendin Myvedetin si nënën e Belkis Vlorës dhe e identifikojnë qartë si një prej vajzave të Ismail Qemalit.
Por akti i vitit 1941 nuk ndalet vetëm te emri.
Ai jep edhe madhësinë e pronës.
315 mijë metra katrorë – por sa prej tyre i përkisnin Myvedet Vlorës?
Dokumenti i parë thotë se prona e Myvedet Vlorës:
“…i përgjigjet 1/13 pjesë e të gjithë sipërfaqes së tokës me hapësinë mq. 315.346…”
Ky formulim duhet lexuar me kujdes.
Nuk duket se Myvedet Vlora zotëronte e vetme të gjithë sipërfaqen prej mbi 315 mijë metrash katrorë.
Dokumenti thotë se asaj i takonte 1/13 e kësaj sipërfaqeje.
Nëse përdorim shifrën 315,346 m² të aktit të parë, pjesa 1/13 rezulton rreth:
24,257 m²
ose afërsisht:
2.43 hektarë.
Dokumenti i dytë jep një shifër shumë të afërt, 315,316 m². Diferenca është vetëm 30 m² dhe mund të vijë nga një gabim shtypi, kopjimi ose nga vështirësia e leximit të dokumentit.
Për këtë arsye është më e sigurt të thuhet se prona e përbashkët kishte një sipërfaqe prej rreth 315 mijë m², ndërsa pjesa që i atribuohej Myvedet Vlorës ishte rreth 24 mijë m².
Kjo është një sipërfaqe aspak e vogël.
Por dokumenti i dytë na jep diçka edhe më të vlefshme:
vendndodhjen.
Bogdana, Muradia dhe kanali i aerodromit
Fleta e dytë është një dokument hipotekor dygjuhësh, shqip dhe italisht.
Në anën shqiptare shkruhet se toka ndodhej:
“…në lagjen Muradie e në vendin e quajtur Bogdane të Vlorës…”
Edhe versioni italian e përsërit:
“nel quartiere Muradie e nel luogo così detto Bogdane di Valona.”
Pra kemi dy të dhëna topografike:
Lagjja Muradie
dhe
vendi i quajtur Bogdane/Bogdana.
Emri “Bogdana” nuk duket se është një term i rastësishëm i humbur me kohën. Edhe në dokumentacionin e mëvonshëm shqiptar mbi pronat në Vlorë shfaqet një pronë e identifikuar si në “Bogdana”, e lidhur me zonën Muradie.
Por për lokalizimin e tokës kemi një tregues edhe më të fortë.
Kufiri perëndimor i pronës ishte:
“kanali i aerodromit të Vlorës.”
Ky është ndoshta detaji më i rëndësishëm topografik në të gjithë dosjen.
Do të thotë se toka e përbashkët ku Myvedet Vlora kishte pjesën e saj nuk ishte thjesht “diku në Vlorë”.
Ajo kufizohej drejtpërdrejt me infrastrukturën e aerodromit.
Prandaj shpronësimi nuk ishte një proces i largët nga fusha e aviacionit.
Toka ndodhej në skajin e zonës që autoritetet kërkonin të zgjeronin.
Dokumenti ruan edhe emrat e pronarëve fqinjë
Për historinë e pronësisë së Vlorës, akti është interesant edhe për një arsye tjetër.
Ai liston pronarët me të cilët kufizohej toka.
Në lindje përmenden, ndër të tjera:
Sëqir/Veli Haxhiu,
trashëgimtarët e Marko Qypit,
Shefki Mezini,
Ibrahim Abdulla Nota,
dhe Janaq Çika.
Në jug shfaqen:
Hasan Sharra,
Vëllezërit Papa,
dhe trashëgimtarët e Ali Kreshpës.
Në veri përmendet përroi i Vlorës, ndërsa në perëndim:
“kanali i aerodromit të Vlorës.”
Këto emra mund të rezultojnë jashtëzakonisht të vlefshëm nëse në të ardhmen gjenden regjistra të tjerë hipotekorë, kadastralë ose harta të Vlorës së viteve 1930–1940.
Duke bashkuar kufijtë e pronave, përroin dhe kanalin e aerodromit, teorikisht mund të rindërtohet me shumë më tepër saktësi vendndodhja e kësaj parcele në hartën e sotme të qytetit.
Një dokument në shqip dhe italisht: çfarë tregon administrata e pushtimit
Dokumenti i dytë është veçanërisht interesant edhe nga ana institucionale.
Në krye të kolonës shqiptare lexohet:
“ZYRËS SË IPOTEKAVAT VLORË”
Ndërsa përballë, në italisht:
“ALL’UFFICIO DELLE IPOTECHE VALONA”
Pastaj vjen formulimi kryesor:
“Notë transkriptimi në favor të Shtetit Italian e në përdorim të Demanios aeronautike kundra Zonjës Myvedet Vlora e të ndjerit Ismail Qemali…”
Versioni italian thotë:
“Nota di trascrizione in favore dello Stato Italiano ed in uso del Demanio Aeronautico…”
Këtu dokumenti bëhet shumë më domethënës sesa dekreti i parë.
Nuk kemi më vetëm një formulim të përgjithshëm për interes publik.
Kemi të shkruar qartë:
SHTETI ITALIAN
dhe:
DEMANIO AERONAUTICO.
“Demanio Aeronautico” ishte administrimi shtetëror i pasurive që përdoreshin për nevojat e aviacionit.
Pra pas përfundimit të procedurës prona duhej të kalonte në regjistrim për përdorim aeronautik italian.
Kjo përputhet plotësisht me mënyrën sesi funksiononte administrata shqiptare nën pushtimin italian: institucionet shqiptare vazhdonin të ekzistonin formalisht, ndërsa kontrolli politik, ushtarak dhe administrativ ishte i lidhur ngushtë me autoritetet italiane.
Sa u pagua për tokën e Myvedet Vlorës?
Në pjesën e poshtme të dokumentit të dytë gjendet edhe një detaj që rrallë haset në dokumente të këtij lloji:
çmimi.
Teksti thotë:
“Çmimi i kësaj të 13 pjesë toke të Zonjës Myvedet Vlora është caktuar 2880 (dymijë e tetëqind e tetëdhjetë) Frang. Shqiptare…”
Pra për pjesën prej afërsisht 2.43 hektarësh rezulton një shumë prej:
2,880 franga shqiptare.
Dokumenti vazhdon duke treguar se kjo shumë ishte pranuar sipas një deklarimi dhe ishte depozituar pranë arkës përkatëse të Ministrisë së Financave.
Ky detaj është i rëndësishëm sepse tregon se nga pikëpamja juridike procedura nuk paraqitet si një marrje e pronës pa shpërblim.
Akti flet për shpronësim për interes publik me shumë të caktuar dhe të depozituar.
Prandaj do të ishte historikisht e pasaktë që këtë dokument ta paraqisnim thjesht me formulimin “Italia ia vodhi tokën familjes së Ismail Qemalit”.
Dokumenti dëshmon një shpronësim formal.
Por po aq e rëndësishme është të mos harrojmë kontekstin: procedura zhvillohej në një Shqipëri të pushtuar, nën një sistem institucional të kontrolluar nga Italia, dhe prona po kalonte për nevojat e aviacionit të Shtetit Italian.
Pas marrëveshjeve monetare të vitit 1939, frangu shqiptar ishte lidhur me lirën italiane me kurs fiks 1 frang = 6.25 lire italiane.
Në këtë kurs, 2,880 franga përfaqësonin nominalisht rreth:
18,000 lire italiane të kohës.
Kjo shifër nuk duhet konvertuar mekanikisht në euro apo lekë të sotëm, sepse fuqia blerëse, inflacioni dhe ekonomia e luftës e bëjnë një krahasim të tillë shumë më kompleks.
Një detaj i vogël në datë: “1941/XIX”
Në të dy dokumentet viti shkruhet në një mënyrë karakteristike:
1941/XIX
Numri romak XIX lidhet me kalendarin e përdorur nga regjimi fashist italian, i cili numëronte vitet e “Erës Fashiste” duke marrë si pikënisje ardhjen e fashistëve në pushtet në vitin 1922.
Edhe ky detaj i vogël grafik e vendos menjëherë dokumentin në kohën e tij.
Në të njëjtën faqe kemi:
gjuhën shqipe,
gjuhën italiane,
institucionet shqiptare,
Shtetin Italian,
administratën aeronautike,
dhe kalendarin politik të fashizmit.
Një fletë hipotekore shndërrohet kështu në një pasqyrë të vogël të mënyrës sesi funksiononte Shqipëria e pushtuar.
Pse italianët kishin aq shumë nevojë për aerodromin e Vlorës?
Gjeografia e shpjegon një pjesë të përgjigjes.
Vlora kishte:
- një port të rëndësishëm në Adriatik;
- afërsi me frontin grek;
- dalje të drejtpërdrejtë drejt Kanalit të Otrantos;
- mundësi për operacione ajrore drejt Shqipërisë së Jugut dhe Greqisë.
Në fillim të luftës italo-greke aerodromi i Vlorës ishte ndër fushat më të rëndësishme të aviacionit italian në Shqipëri. Në të operonin njësi bombardimi, zbulimi dhe gjuajtëse.
Vetë fakti që britanikët e bombarduan disa herë tregon rëndësinë e objektivit.
Sulmi i 27 shkurtit 1941 ishte veçanërisht i ashpër.
Sipas ditarit operacional të RAF, nëntë Blenheim hynë mbi aerodrom rreth orës 16:00. Bombat goditën pistën dhe objekte të aerodromit. Pas sulmit, avionët italianë CR.42 u ngritën për t’i kapur bombarduesit, ndërsa gjuajtësit britanikë Hurricane ndërhynë në betejën ajrore.
Vetëm pak muaj pas këtyre ngjarjeve, administrata po përfundonte shpronësime të reja për ta zgjeruar edhe më tej fushën.
Kjo na ndihmon ta shohim dekretin e Myvedet Vlorës jo si një akt të izoluar, por si pjesë të një projekti më të madh ushtarak.
Ironia historike e një emri
Ka një kontrast që është e vështirë të mos vihet re.
Në vitin 1912, Ismail Qemali u bë figura kryesore e aktit që shpalli shkëputjen e Shqipërisë nga Perandoria Osmane dhe krijimin e shtetit shqiptar.
Në vitin 1941, emri i tij shfaqet në dokumentacionin e një Shqipërie të pushtuar, ku një pjesë e pronës së vajzës së tij po regjistrohej:
“në favor të Shtetit Italian.”
Historia rrallë ecën në vijë të drejtë.
Brenda më pak se tri dekadash, Vlora kishte kaluar nga qyteti simbol i Pavarësisë në një prej pikave më të rëndësishme të sistemit ushtarak italian në Adriatik.
Dhe një pjesë e tokave të familjes së njeriut që lidhet më shumë se kushdo tjetër me Pavarësinë po përdorej tani për zgjerimin e një aerodromi të fuqisë pushtuese.
Por dokumenti duhet lexuar pa i shtuar asaj që nuk thotë.
Nuk dimë nga këto dy fletë kur dhe si e kishte fituar familja e Ismail Qemalit pronën.
Nuk dimë të gjithë emrat e bashkëpronarëve të sipërfaqes prej rreth 315 mijë m².
Nuk mund të përcaktojmë ende me saktësi absolute kufijtë e saj në hartën moderne.
Dhe dokumenti nuk dëshmon se prona është marrë pa kompensim; përkundrazi, ai regjistron një shumë shpronësimi prej 2,880 frangash shqiptare.
Por atë që dokumenti thotë, e thotë shumë qartë:
Myvedet Vlora, trashëgimtare dhe vajzë e Ismail Qemalit, zotëronte 1/13 e një prone të madhe në Vlorë; një pjesë e saj nevojitej për zgjerimin e aerodromit dhe shpronësimi u krye për përdorim nga administrata aeronautike e Shtetit Italian.
Ku ndodhej prona në raport me Vlorën e sotme?
Kjo mbetet ndoshta pyetja më interesante për një kërkim të mëtejshëm.
Dokumenti na jep disa pika orientimi:
Muradie
Bogdana
përroi i Vlorës
kanali i aerodromit
dhe një seri pronarësh fqinjë.
Ndërkohë koordinatat historike të aerodromit Vlorë–Nartë e vendosin fushën në zonën që më vonë u njoh dhe vazhdon të njihet si Fusha e Aviacionit.
Kjo do të thotë se me një hartë kadastrale të periudhës, një planimetri të aerodromit ose dokumentet e pronave të familjeve të përmendura në kufij, mund të jetë e mundur të rindërtohet pothuajse saktësisht parcela.
Madje fleta hipotekore përmend edhe një:
“planimetri relative”
dhe një numër:
“Nr. 6/Bis”
që duket se lidhej me planin e shpronësimit.
Nëse kjo planimetri ekziston ende në dosjen origjinale arkivore, ajo mund të jetë çelësi që mungon.
Një hartë e vetme mund të na tregojë jo vetëm ku ishte prona e Myvedet Vlorës, por edhe deri ku shtrihej aerodromi italian në Vlorën e vitit 1941.
Aerodromi i vjetër nuk është aeroporti i sotëm i Vlorës
Këtu duhet bërë edhe një sqarim për lexuesin e sotëm.
Aerodromi i dokumentit të vitit 1941 nuk është vendi ku është ndërtuar aeroporti i ri ndërkombëtar i Vlorës në zonën e Akërnisë.
Fusha e dokumentuar në vitet e Luftës së Dytë Botërore ishte shumë më pranë qytetit, në drejtim të Nartës, në zonën që më vonë u njoh si ish-Fusha e Aviacionit.
Zgjerimi urban i dekadave të mëvonshme e ka futur sot këtë territor pothuajse brenda strukturës së qytetit.
Madje dokumentet moderne të Bashkisë dhe të institucioneve shqiptare vazhdojnë të flasin për “ish-fushën e aviacionit”, edhe pse prej kohësh aty nuk ngrihen më avionë.
Kështu një toponim modern i Vlorës ruan në heshtje kujtimin e një fushe që gjatë vitit 1941 ishte një objektiv ushtarak aktiv.
Çfarë ndodhi me aerodromin pas italianëve?
Historia e fushës nuk përfundoi në vitin 1941.
Pas kapitullimit të Italisë në shtator 1943, aerodromi kaloi për një periudhë nën kontrollin gjerman.
Dokumentacioni historik tregon se Luftwaffe e përdori fushën, por sulmet e aviacionit aleat u intensifikuan. Në nëntor 1943 gjermanët e konsideruan bazën të papërshtatshme për përdorim të vazhdueshëm dhe personeli u largua.
Megjithatë emri dhe funksioni i zonës mbijetuan shumë më gjatë se lufta.
Për brezat e mëvonshëm të Vlorës ajo do të mbetej:
Fusha e Aviacionit.
Dy dokumente që hapin shumë pyetje të tjera
Në arkiv, një dokument rrallë jep përgjigjen e fundit.
Shpesh ai vetëm hap derën.
Këto dy akte të vitit 1941 na japin disa fakte të sigurta:
1. Myvedet Vlora ishte pronare e një pjese të një sipërfaqeje të madhe toke në Vlorë.
2. Dokumenti e identifikon si trashëgimtare të të ndjerit Ismail Qemali.
3. Pjesa e saj ishte 1/13 e pronës së përgjithshme.
4. Sipërfaqja e përgjithshme ishte rreth 315 mijë m².
5. Pjesa e Myvedet Vlorës rezulton rreth 24 mijë m², ose rreth 2.4 hektarë.
6. Prona ndodhej në Muradie, në një vend të quajtur Bogdane/Bogdana.
7. Në perëndim kufizohej me kanalin e aerodromit të Vlorës.
8. Shpronësimi lidhej me “zmadhimin e parë të sheshit aeroplanave në Vlonë”.
9. Për pjesën e Myvedet Vlorës ishte caktuar shuma 2,880 franga shqiptare.
10. Regjistrimi bëhej “në favor të Shtetit Italian” dhe për përdorim nga Demanio Aeronautico.
Këto janë fakte të dokumentuara.
Por ato sjellin pyetje të tjera:
Kush ishin 12 pjesëtarët ose pjesët e tjera të pronës?
A ishin të gjithë trashëgimtarë të Ismail Qemalit?
Sa nga sipërfaqja e përgjithshme u përfshi realisht në zgjerimin e aerodromit?
A ekziston ende planimetria Nr. 6/Bis?
Ku bie sot parcela prej rreth 315 mijë metrash katrorë?
Dhe çfarë ndodhi me pronësinë pas vitit 1944?
Përgjigjet e këtyre pyetjeve mund të ndodhen në të njëjtën dosje arkivore.
Një histori e Vlorës e fshehur në një dokument pronësie
Vlera e dokumenteve të tilla nuk qëndron vetëm te emri i Ismail Qemalit.
Ato na tregojnë sesi historia e madhe futet në jetën e përditshme.
Lufta nuk ishte vetëm beteja në front.
Ajo ishte edhe:
një parcelë që duhej marrë,
një kanal që shënonte kufirin e aerodromit,
një pronare që duhej kompensuar,
një planimetri,
një zyrë hipotekore,
një firmë,
dhe një vulë.
Në shtator 1941, dikush në një zyrë shtetërore shtypi me makinë emrin:
“Zonja Myvedet Vlora, trashëgimtare e të ndjerit Ismail Qemali.”
Ndoshta për nëpunësin që përgatiti aktin ishte vetëm një procedurë tjetër.
Tetëdhjetë e pesë vjet më vonë, ajo fjali na çon te një histori shumë më e madhe:
te familja e Ismail Qemalit,
te pronat e vjetra të Vlorës,
te pushtimi italian,
te lufta me Greqinë,
te bombarduesit britanikë mbi qytet,
te një aerodrom që sot pothuajse është zhdukur nën Vlorën moderne,
dhe te një pjesë toke që autoritetet e vitit 1941 e konsideruan të nevojshme për zgjerimin e tij.
Në fund të dokumentit të parë është data:
Tiranë, më 16 Shtatuer 1941/XIX.
Poshtë saj:
KRYEMINISTRI
SH. VËRLACI
dhe më tej vula dhe firma.
Një dokument i zakonshëm administrativ, në dukje.
Por brenda tij ndodhet një fragment pothuajse i harruar i historisë së Vlorës.
Një fragment ku në të njëjtën faqe takohen Ismail Qemali dhe aviacioni italian, prona private dhe lufta, Vlora e Pavarësisë dhe Vlora e pushtimit.
Dhe ndoshta pjesa më interesante e kësaj historie ende nuk është zbuluar.
Sepse diku në arkiv mund të jetë ende planimetria e pronës që do të na tregonte saktësisht se ku ndodhej toka e trashëgimtarëve të Ismail Qemalit dhe sa prej saj gjendet sot nën rrugët, banesat dhe lagjet e Vlorës moderne.
Burimet dhe dokumentet e përdorura
Materiali mbështetet kryesisht në dy dokumentet e vitit 1941: Dekretin e Ministrisë së Punëve Botore për shpronësimin e pjesës së pronës së Myvedet Vlorës dhe notën dygjuhëshe shqip–italisht të transkriptimit hipotekor për kalimin e saj në favor të Shtetit Italian, për përdorim nga administrata aeronautike.
Për kontekstin historik janë konsultuar gjithashtu dokumentacioni mbi aerodromet shqiptare të Luftës së Dytë Botërore, historiku operacional i RAF, studime mbi administratën shqiptare gjatë pushtimit italian, dokumentacioni monetar i Bankës së Shqipërisë dhe Bankës së Italisë, si dhe dokumente moderne shqiptare që ruajnë emërtimin “Fusha e Aviacionit”.
Historiani
