Mbledhja e Beratit, 23 nëntor 1944: kur udhëheqja komuniste pranoi se Partia nuk kishte funksionuar

Më 23 nëntor 1944, vetëm pak ditë pas çlirimit të Tiranës dhe në prag të vendosjes së plotë të pushtetit komunist në Shqipëri, në Berat u zhvillua një nga mbledhjet më të rëndësishme dhe më të debatueshme të Komitetit Qendror të Partisë Komuniste Shqiptare.

Në dukje, rendi i ditës ishte formal: situata politike, vija politike, çështja organizative, diskutime, riorganizimi i Komitetit Qendror dhe ndarja e punës. Por në të vërtetë, dokumenti i mbledhjes zbulon një përplasje të brendshme të thellë: drejtues të lartë të Partisë pranonin se Komiteti Qendror nuk kishte funksionuar, se Byroja ishte krijuar pa rregulla të qarta, se ndikimi jugosllav ishte bërë vendimtar dhe se brenda lëvizjes partizane kishte pasur vendime të rënda, përfshirë edhe eliminime politike.

Një mbledhje pas fitores, por me ton krize

Në nëntor 1944, Lufta Nacionalçlirimtare po shkonte drejt përfundimit. Forcat gjermane ishin në tërheqje, Tirana ishte çliruar dhe pushteti i ri po merrte formë. Në këtë moment, Partia Komuniste Shqiptare nuk po diskutonte vetëm fitoren, por edhe mënyrën si kishte arritur deri aty.

Dokumenti hapet me datën 23.11.1944 dhe me titullin: “Mbledhja e Komitetit Qendror të Partisë në Berat”. Në rendin e ditës ishin parashikuar referati mbi situatën politike, vija politike, çështja organizative dhe riorganizimi i Komitetit Qendror. Por sapo fillojnë diskutimet, kuptohet se mbledhja nuk ishte thjesht administrative. Ajo ishte një autopsi politike e vetë Partisë.

Që në fillim, Gogo Nushi ngriti një pyetje thelbësore: si ishte zgjedhur Byroja Politike dhe pse Komiteti Qendror nuk ishte mbledhur rregullisht? Ai theksonte se disa nga anëtarët nuk kishin ditur për një kohë të gjatë se ishin pjesë e Komitetit Qendror. Kjo fjali, në vetvete, tregon shkallën e çorganizimit të strukturave më të larta të Partisë.

Enver Hoxha: “As zgjedhjet, as mbledhjet s’janë bërë në rregull”

Një nga pjesët më të rëndësishme të dokumentit është përgjigjja e Enver Hoxhës. Ai pranon se procesi i zgjedhjes së Komitetit Qendror dhe Byrosë nuk ishte kryer sipas rregullave.

Sipas tij, Komiteti Qendror ishte zgjedhur nën ndikimin e Miladin Popoviçit dhe Dushan Mugoshës, dy emisarëve jugosllavë që kishin luajtur rol kyç në organizimin e Partisë Komuniste Shqiptare. Enveri thotë se në Konferencën e Vendit, drejtuesit shqiptarë nuk e dinin qartë strukturën e Komitetit Qendror, çfarë ishte plenumi, çfarë ishin kandidatët dhe cilat ishin detyrat e secilit.

“As zgjedhjet, as mbledhjet s’janë bërë në rregull.”

Në dokument ai shprehet se anëtarët ishin thirrur personalisht dhe u ishte thënë thjesht se kush ishte në plenum dhe kush në Komitetin Qendror. Nuk ishte bërë një mbledhje e rregullt. Nuk kishte pasur kritere të qarta. Edhe Byroja, sipas tij, ishte formuar pa një rregull të shëndoshë.

Kjo dëshmi është e rëndësishme sepse vjen nga vetë figura që më pas do të bëhej udhëheqësi absolut i Shqipërisë komuniste. Në Berat, Enver Hoxha nuk paraqitet ende si figura e padiskutueshme që do të ndërtohej më vonë nga propaganda zyrtare. Ai shfaqet si pjesë e një udhëheqjeje që pranon dobësi, varësi dhe mungesë organizimi.

Miladini dhe Dushani: ndihmë apo udhëheqje?

Tema që përshkon gjithë dokumentin është roli i jugosllavëve. Miladin Popoviçi dhe Dushan Mugosha nuk përmenden thjesht si këshilltarë. Në diskutime, disa drejtues i paraqesin si figura që kishin kaluar kufirin mes ndihmës dhe kontrollit.

Sejfulla Malëshova e formulon qartë problemin: ndihma e Partisë Komuniste Jugosllave duhej të shërbente për ngritjen e Partisë Shqiptare, jo për ta zëvendësuar atë. Sipas tij, Miladini kishte kaluar kompetencat dhe ishte bërë, praktikisht, qendra reale e vendimmarrjes.

Në dokument del ideja se Komiteti Qendror “nuk ekzistonte” si organ efektiv. Byroja nuk mblidhej. Problemet nuk diskutoheshin. Gabimet nuk shtroheshin hapur. Vendimet merreshin në një rreth të ngushtë, shpesh rreth Miladinit dhe disa drejtuesve pranë tij.

Ky është një nga pohimet më të forta të mbledhjes: Partia që po merrte pushtetin në Shqipëri pranonte se, gjatë luftës, nuk kishte funksionuar si një organizëm normal politik, por shpesh si një strukturë e komanduar nga jashtë ose nga një rreth i vogël brenda saj.

Nako Spiru dhe kritika ndaj “klikes” brenda udhëheqjes

Nako Spiru ishte ndër zërat më kritikë në këtë mbledhje. Ai e vendosi çështjen e Komitetit Qendror në qendër të debatit. Sipas tij, problemi nuk ishte thjesht se drejtuesit shqiptarë nuk dinin si të zgjidhnin një Komitet Qendror. Problemi ishte më i thellë: puna ishte lënë qëllimisht në duart e Miladinit dhe njerëzve pranë tij.

Nako fliste për një tendencë që Komiteti Qendror të mos funksiononte realisht. Ai përmendte mungesën e mbledhjeve, mungesën e debatit dhe krijimin e një rrethi të ngushtë vendimmarrës. Në këtë kuptim, dokumenti i Beratit nuk është thjesht procesverbal partie; ai është një dëshmi e një lufte të brendshme për kontrollin e pushtetit.

Në një nga pjesët më domethënëse, diskutohet ideja se brenda Byrosë ishte krijuar një grup i privilegjuar, ndërsa të tjerë ishin lënë mënjanë. Kjo shpjegon edhe tensionet e mëvonshme brenda udhëheqjes komuniste shqiptare.

Liri Belishova: “KQ s’ka ecur me këmbët e veta”

Një tjetër dëshmi e fortë vjen nga Liri Belishova. Ajo pranon se Komiteti Qendror nuk kishte ecur “me këmbët e veta”. Sipas saj, brenda udhëheqjes kishte pasur besim të verbër, mungesë guximi për kritikë dhe frikë për të folur hapur.

“K.Q. s’ka hecur me këmbët e veta.”

Ajo thotë se shumë shokë nuk guxonin të bënin kritikë, sepse kishin frikë nga pasojat. Ky pohim është i rëndësishëm, sepse tregon se kultura e frikës nuk lindi vetëm pas marrjes së pushtetit; ajo kishte rrënjë që në vitet e luftës.

Belishova pranon gjithashtu se vendimet shpesh merreshin pa njohur mirë situatën në terren. Kjo solli, sipas saj, gabime në organizata, në ushtri dhe në marrëdhëniet me forcat e tjera politike.

Balli Kombëtar, Fronti dhe gabimet e vijës politike

Një tjetër temë qendrore është qëndrimi ndaj Ballit Kombëtar dhe nacionalistëve. Dokumenti tregon se brenda Partisë kishte pasur paqartësi të mëdha mbi mënyrën si duhej ndërtuar Fronti Nacionalçlirimtar dhe si duhej trajtuar Balli.

Disa diskutues pranojnë se Partia nuk kishte ditur të punonte me nacionalistët. Në vend që të ndërtonte një front më të gjerë politik, shpesh kishte dominuar fryma e përjashtimit, mosbesimit dhe luftës së ashpër politike.

Në dokument thuhet se ndaj Ballit Kombëtar ishte menduar fillimisht një qëndrim demaskues, por në praktikë kishte pasur lëkundje: herë oportunizëm, herë sektarizëm. Kjo gjuhë e brendshme tregon se vetë drejtuesit komunistë e shihnin politikën e tyre si të paqëndrueshme.

Akuzat për “tendenca terroriste”

Pjesa më e rëndë e dokumentit lidhet me akuzat për vrasje dhe eliminime politike. Tuku Jakova flet për “tendenca terroriste” në ushtri, ndërsa Gogo Nushi shton se ato nuk ekzistonin vetëm në ushtri, por edhe në parti e në udhëheqje.

Në diskutim përmenden raste kur individë që konsideroheshin kundërshtarë politikë, jo domosdoshmërisht kriminelë lufte, ishin propozuar për t’u eliminuar. Gogo Nushi flet për direktiva të ardhura nga Komiteti Qendror për zhdukjen e disa personave dhe përmend emra si Sotir Kondi, Anastas Plasari dhe Zef Mala. Ai kërkon gjithashtu shpjegime për vrasjen e Mustafa Gjinishit dhe të Xhindit, anëtar i Komitetit të Qarkut të Vlorës.

Kjo pjesë është ndër më tronditëset e procesverbalit. Ajo tregon se në nëntor 1944, brenda vetë Partisë Komuniste, ekzistonte shqetësimi se lufta politike ishte shoqëruar me masa ekstreme, shpesh pa gjyq dhe pa kritere të qarta.

Gogo Nushi përmend edhe vrasjet në Tiranë pas hyrjes së forcave partizane. Sipas tij, vetëm në hyrjen e forcave në kryeqytet ishin vrarë dhjetëra persona dhe numri mund të ishte edhe më i madh. Ai paralajmëronte se kjo do t’i sillte dëme Partisë, sepse do t’i jepte armikut argumente për ta akuzuar si forcë terrori.

Enver Hoxha para kultit të mëvonshëm

Një element interesant i dokumentit është mënyra si diskutohet figura e Enver Hoxhës. Në këtë mbledhje, ai nuk është ende figura e ngritur në piedestal nga propaganda e mëvonshme. Përkundrazi, disa diskutues flasin për nevojën që Enveri të popullarizohej më shumë në ushtri dhe në popull.

Tuku Jakova thotë se kishte pasur direktiva për ta popullarizuar Enverin si komisar, por shton se ai nuk kishte shkuar sa duhet në terren për ta parë ushtria dhe populli. Kjo tregon se në vitin 1944 autoriteti i Enver Hoxhës ishte ende në ndërtim e sipër dhe jo plotësisht i konsoliduar.

Më vonë, historia zyrtare komuniste do ta paraqiste Enverin si udhëheqësin e padiskutueshëm të luftës. Por dokumenti i Beratit ofron një pamje më komplekse: një udhëheqje ku autoritetet ishin në garë, ku ndikimi jugosllav ishte i madh dhe ku figura e Enverit ende kërkonte afirmim.

Pse Mbledhja e Beratit është kaq e rëndësishme?

Mbledhja e Beratit është një nga momentet më të rëndësishme për të kuptuar historinë e Partisë Komuniste Shqiptare. Ajo ndodhi në një çast vendimtar: lufta po mbaronte, pushteti po merrej dhe elita e re politike po përgatitej të qeveriste vendin.

Por në vend të një dokumenti triumfalist, kemi një procesverbal të mbushur me kritika, akuza, vetëkritika dhe frikë. Drejtuesit flasin për mungesë demokracie të brendshme, për ndikim të huaj, për mungesë të centralizimit real, për vendime të paqarta, për gabime në vijën politike dhe për dhunë të pajustifikuar.

Në këtë kuptim, Berati i nëntorit 1944 është një dritare e rrallë ku propaganda e mëvonshme nuk e ka mbyllur ende plotësisht pamjen. Aty shfaqet Partia Komuniste jo si një organizatë e hekurt dhe e bashkuar, por si një strukturë me konflikte, frikëra, varësi dhe ambicie të brendshme.

Një dokument që prish mitin e unitetit

Historia zyrtare e komunizmit shqiptar do të ndërtonte më vonë mitin e një partie të bashkuar, të qartë në vijë politike dhe të udhëhequr pa lëkundje nga Enver Hoxha. Dokumenti i Beratit e vë këtë mit në pikëpyetje.

Aty pranohet se Komiteti Qendror nuk ishte mbledhur rregullisht. Pranohet se Byroja nuk kishte funksionuar siç duhej. Pranohet se shumë vendime ishin marrë nga një rreth i ngushtë. Pranohet se ndikimi i Miladinit dhe Dushanit kishte qenë vendimtar. Pranohet se kritika dhe autokritika nuk funksiononin. Dhe, më e rënda, pranohet se kishte pasur vendime dhe veprime të dhunshme ndaj kundërshtarëve politikë.

Ky dokument nuk është thjesht një debat i brendshëm partie. Ai është një dëshmi për mënyrën si u formua pushteti komunist në Shqipëri: me luftë kundër pushtuesit, por edhe me luftë të brendshme për kontroll; me idealizëm politik, por edhe me frikë; me organizim, por edhe me kaos; me ndihmë jugosllave, por edhe me varësi të thellë prej saj.

Përfundim

Mbledhja e Komitetit Qendror në Berat, më 23 nëntor 1944, mbetet një nga dokumentet më të rëndësishme për të kuptuar prapaskenat e pushtetit komunist në Shqipëri. Ajo tregon se, në momentin kur Partia po dilte fituese nga lufta, brenda saj kishte pyetje të mëdha: kush e kishte drejtuar realisht Partinë? Pse nuk kishte funksionuar Komiteti Qendror? Sa i madh kishte qenë ndikimi jugosllav? Çfarë gabimesh ishin bërë ndaj Ballit, nacionalistëve dhe kundërshtarëve politikë? Dhe mbi të gjitha: si do të ndërtohej pushteti i ri?

Përgjigjet që dalin nga dokumenti janë të pakëndshme, por historikisht të çmuara. Ato na tregojnë se pushteti që do të sundonte Shqipërinë për gati gjysmë shekulli nuk lindi vetëm nga fitorja kundër pushtuesit, por edhe nga një betejë e ashpër e brendshme, ku frika, disiplina, ndikimi i jashtëm dhe eliminimi politik ishin pjesë e mekanizmit të ngritjes së tij.

Referencë arkivore:
Procesverbal i Mbledhjes së Komitetit Qendror të Partisë në Berat, 23.11.1944. Material i transkriptuar nga dokumenti arkivor.