Në historinë shqiptare ka figura që nuk sunduan kurrë një shtet të shpallur, nuk u ulën në frone zyrtare dhe nuk lanë pas vetes pallate mbretërore.
Por pati edhe burra që sunduan me autoritet moral, me besë, me traditë dhe me një emër që peshonte më shumë se çdo dekret.
Një prej tyre ishte Preng Bib Doda — princi i Mirditës.
Historia e tij nuk është thjesht historia e një familjeje fisnike, por nyja ku përplasen:
Perandoria Osmane, Vatikani, Franca, Austro-Hungaria, Serbia, Mali i Zi dhe vetë Mirdita, kjo krahinë e fortë katolike që për dekada u trajtua si problem politik dhe ushtarak.
Kjo është historia e një njeriu që nuk sundoi një shtet,
por një ndërgjegje kolektive.
Mirdita nuk ishte thjesht një krahinë malore në veri të Shqipërisë.
Për Perandorinë Osmane, ajo ishte një territor problematik, i cili:
- kishte strukturë fisnore autonome
- ruante katolicizmin në një perandori myslimane
- nuk zbatonte plotësisht administrimin osman
- dhe mbi të gjitha, kishte një prijës të trashëguar: Kapidanin e Mirditës
Familja Bib Doda ishte në krye të kësaj strukture. Kapidani nuk ishte thjesht kryetar fisi – ai ishte:
- gjykatës
- ndërmjetës
- udhëheqës ushtarak
- dhe përfaqësues politik i krahinës përballë fuqive të huaja
Në këtë kontekst lind dhe formohet figura e Preng Bib Dodës.
Preng Bib Doda ishte i biri i Bib Dodës, Kapidan i Mirditës, një figurë e njohur për autoritetin e tij në veri të Shqipërisë dhe për marrëdhëniet e ndërlikuara me Portën e Lartë.
Pas vdekjes së të atit, Prenga trashëgoi jo vetëm titullin, por edhe një barrë politike të rrezikshme.
Mirdita ishte tashmë:
- nën vëzhgim të vazhdueshëm osman
- objekt interesimi nga Mali i Zi
- dhe një pikë strategjike për Vatikanin, për shkak të katolicizmit
Në dokumentet arkivore të fundit të shekullit XIX, Preng Bib Doda përmendet si:
- “Capitano dei Mirditi”
- “Principe dei Mirditi”
- dhe në disa raste si figurë e rrezikshme politike, pikërisht sepse përfaqësonte unitetin e një popullsie që nuk i bindjej drejtpërdrejt Stambollit.
Për Perandorinë Osmane, një Mirditë e bashkuar rreth Preng Bib Dodës ishte kërcënim i hapur.
Për këtë arsye, ai:
- u largua me forcë nga Shqipëria
- u mbajt nën kontroll
- dhe për vite me radhë jetoi jashtë Mirditës, kryesisht në Stamboll
Dokumentet tregojnë se largimi i tij nuk ishte rastësi. Ai synonte:
- të dobësonte Mirditën
- të prishte strukturën tradicionale të kapidanisë
- dhe të hiqte figurën unifikuese të krahinës
Por largimi i Preng Bib Dodës nuk e dobësoi Mirditën.
Përkundrazi — e bëri atë simbol.
Në arkivat e Vatikanit dhe të diplomacive perëndimore, Preng Bib Doda shfaqet si figurë e rëndësishme politike.
Ai përmendet në korrespondencë me:
- Holy See
- France
- dhe përfaqësi të tjera diplomatike në Constantinople
Dokumentet tregojnë qartë se:
- Vatikani e shihte Prengën si mbrojtës të katolikëve shqiptarë
- Franca e konsideronte figurë me ndikim në një zonë strategjike
- ndërsa Porta e Lartë përpiqej ta neutralizonte pa e bërë martir
Në disa letra përmendet edhe ideja që Preng Bib Doda:
- të administrojë një vilajet shqiptar
- ose të përfshihet në një strukturë më të gjerë autonome
Asnjë nga këto nuk u realizua plotësisht, por vetë ekzistenca e këtyre projekteve tregon peshën e tij politike.
Në fundin e shekullit XIX, çështja shqiptare nuk ishte më thjesht një problem lokal i Perandorisë Osmane. Ajo ishte shndërruar në çështje ndërkombëtare, e lidhur ngushtë me ekuilibrat ballkanikë dhe interesat e fuqive të mëdha.
Në këtë kontekst, figura e Preng Bib Doda del qartazi në dokumente si një ndër pikat kyçe të stabilitetit ose destabilitetit në veri të Shqipërisë.
Prenga nuk ishte ideolog i tipit modern, por ai përfaqësonte:
- autonominë tradicionale shqiptare
- besën si institucion politik
- dhe vazhdimësinë e rendit fisnor katolik
Ndryshe nga disa figura të tjera të kohës, ai nuk kërkonte shkëputje të menjëhershme, por njohje politike të Mirditës brenda një kuadri më të gjerë autonom.
Pikërisht kjo e bënte të pranueshëm për disa fuqi dhe të rrezikshëm për të tjera.
Një nga tensionet më të forta politike ku përfshihet Preng Bib Doda ishte presioni i vazhdueshëm i Malit të Zi ndaj territoreve shqiptare veriore.
Montenegro, i mbështetur herë pas here nga Rusia, shihte Mirditën si:
- zonë tampon
- territor për zgjerim
- dhe pikë dobësie të Perandorisë Osmane
Dokumentet arkivore përmendin:
- inkursione të armatosura
- nxitje konfliktesh fisnore
- dhe tentativa për përçarje të Mirditës
Në këtë situatë, mungesa fizike e Preng Bib Dodës nga Mirdita krijonte vakuum autoriteti.
Vetë dokumentet theksojnë se:
“mungesa e princit të Mirditës ka sjellë rritje të grabitjeve, pasiguri dhe dobësim të rendit tradicional”
Kjo është arsyeja pse në disa letra drejtuar autoriteteve osmane dhe përfaqësive të huaja, rikthimi i Preng Bib Dodës në Mirditë shihet si domosdoshmëri politike.
Një nga elementët më domethënës të kësaj historie është përfshirja e Vatikanit.
Në dokumentet që ruhen në arkiva, përfshirë letra të klerikëve të lartë, Preng Bib Doda paraqitet si:
- mbrojtës i katolikëve shqiptarë
- figurë stabilizuese
- dhe simbol i vazhdimësisë fetare në Mirditë
Holy See i kushtonte rëndësi të veçantë Mirditës, sepse ajo ishte:
- një nga bastionet kryesore të katolicizmit shqiptar
- e rrethuar nga territore myslimane dhe ortodokse
- dhe potencialisht e ekspozuar ndaj asimilimit fetar
Në disa letra theksohet qartë se:
- largimi i Preng Bib Dodës kishte sjellë dobësim të rendit fetar
- priftërinj të huaj hynin pa leje
- dhe autoriteti kishtar lokal ishte në rrezik
Rikthimi i tij shihej jo vetëm si çështje politike, por si çështje morale dhe fetare.
Për Portën e Lartë, Preng Bib Doda ishte një paradoks:
- ai ishte problem sepse përfaqësonte autonomi
- por edhe zgjidhje sepse garantonte rend
Për këtë arsye, Perandoria Osmane zgjodhi një rrugë të ndërmjetme:
- as eliminim fizik
- as njohje të plotë politike
- por mbajtje nën kontroll, izolim dhe presion diplomatik
Kjo strategji, megjithatë, nuk e shuajti autoritetin e tij.
Në Mirditë, emri i Preng Bib Dodës vazhdonte të përmendej si:
- burim legjitimiteti
- referencë për të drejtën tradicionale
- dhe simbol i unitetit
Arkivat flasin më qartë se çdo narrativë e mëvonshme.
Në fondin arkivor të Preng Bib Dodës, figura e tij del jo si mit, por si aktor real politik, i përfshirë në një rrjet të ndërlikuar marrëdhëniesh.
Në korrespondencën me përfaqësues të huaj dhe autoritete kishtare, Prenga përmendet shpesh si:
- “Capitano dei Mirditi”
- “Principe dei Mirditi”
- garant i rendit dhe besës në një krahinë pa administratë shtetërore moderne
Letrat e Legation of France in Constantinople theksojnë se interesimi francez për të lidhej me faktin se:
- Mirdita ishte territor strategjik
- Preng Bib Doda gëzonte besimin e popullsisë
- dhe mund të shërbente si faktor stabiliteti në Shqipërinë veriore
Në një tjetër dokument, autorë kishtarë nënvizojnë se mungesa e tij kishte sjellë:
- rënie të disiplinës fetare
- përçarje ndërmjet bajraqeve
- dhe ndërhyrje të huaja në çështjet e brendshme
Këto nuk janë vlerësime sentimentale, por raporte politike dhe fetare, të shkruara për vendimmarrje reale.
Në fillim të shekullit XX, shqiptarët po hynin në një fazë të re: krijimin e shtetit kombëtar.
Këtu, rrugët e Preng Bib Dodës dhe Ismail Qemali kryqëzohen në mënyrë indirekte, por domethënëse.
Ismail Qemali përfaqësonte:
- projektin modern të shtetit
- diplomacinë evropiane
- dhe idenë e pavarësisë formale
Preng Bib Doda, nga ana tjetër, përfaqësonte:
- autonominë tradicionale
- rendin e besës
- dhe sovranitetin moral të krahinës
Dokumentet tregojnë se:
- Prenga nuk ishte kundër shtetit shqiptar
- por kërkonte garanci për Mirditën
- dhe ruajtjen e privilegjeve tradicionale
Kjo nuk ishte kontradiktë, por dy forma legjitimiteti që kërkonin të bashkëjetonin.
Vdekja e Preng Bib Dodës shënon fundin e një modeli politik që kishte mbijetuar për shekuj në Shqipërinë veriore.
Me largimin e tij:
- Mirdita humbi figurën e saj qendrore
- autoriteti tradicional u dobësua
- dhe rendi i besës nisi të zëvendësohej gradualisht nga administrata shtetërore
Por dokumentet e pasurisë, testamentet, aktet e trashëgimisë dhe korrespondenca bankare tregojnë se Prenga nuk ishte një sundimtar i pasur, por një figurë që:
- shpenzonte për ruajtjen e rendit
- mbante përgjegjësi financiare
- dhe shpesh mbulonte vetë koston e stabilitetit
Ai nuk la pas një principatë të shkruar në ligj, por një kujtesë politike të pashkruar.
Historia e Preng Bib Dodës nuk është thjesht një episod lokal.
Ajo na mëson se:
- Shqipëria ka pasur forma sovraniteti para shtetit
- autoriteti nuk buronte vetëm nga pushka, por nga besa
- dhe politika shqiptare ka pasur modele të ndryshme legjitimiteti
Në një kohë kur shteti modern shpesh shihet si i vetmi burim rendi, kjo histori na kujton se:
dikur rendi mbahej nga fjala, jo nga ligji i shkruar
Preng Bib Doda nuk sundoi një shtet.
Ai sundoi një ndërgjegje kolektive.
Ai ishte princ pa kurorë, politikan pa parlament, sundimtar pa ushtri të rregullt —
por me një autoritet që mbijetoi përtej jetës së tij.
