Një figurë e pavdekshme e historisë shqiptare
Marsi i vitit 1925 do të mbetej i gdhendur në kujtesën e kombit shqiptar si dita e fundit e jetës së Bajram Currit, tribunit të maleve, luftëtarit të pamposhtur të Kosovës dhe Shqipërisë. I ndjekur nga forcat qeveritare, i rrethuar dhe pa asnjë mundësi shpëtimi, Bajram Curri zgjodhi të mos dorëzohej. Ai ra në Shpellën e Dragobis, duke u bërë simbol i qëndresës, burrërisë dhe sakrificës për atdhe.
Në faqen arkivore të titulluar “Te shpella e Dragobis”, përmes një poezie epike dhe një fotografie të rrallë, pasqyrohet ky moment i fundit heroik i patriotit.
Poema kushtuar Bajram Currit
Poema, e shkruar në vargje popullore, përshkruan me pathos ngjarjet e fundit, rrethimin dhe fjalët e fundit të burrave që ishin pranë tij. Në vargje përmenden emra si Ali Binaku, Kadri Smajli, Muji Hoxha, Salih Mani, që përfaqësonin krahinat dhe trimat e bashkuar në këtë përpjekje të fundit.
Ajo paraqet një skenë dramatike ku pushka, besa dhe nderi kombëtar lidhen me vendosmërinë për të mos u nënshtruar.
Fotografia e fundit
Në krah të tekstit, një fotografi e rrallë tregon trupin e pajetë të Bajram Currit, ndërsa pranë tij qëndron një nga njerëzit e shtëpisë së Kryezezëve, Hasan Begi. Përshkrimi arkivor thotë:
“BAJRAM CUKRI, i vdekun. Pranë kufomës së tij të shenjtë shihet njëri prej anëtarëve të shtëpisë së Kryezezëve – Hasan Begi. Asht plot mburrje që muti, ma në fund, me zhdukje, fizikisht, Patriotin e Madh.”
Ky imazh, i rëndë dhe madhështor, është dëshmi e sakrificës së fundit të një prej figurave më të shquara të lëvizjes kombëtare.
Fan Noli për Bajram Currin
Në fund të faqes, një dedikim i shkurtër nga Fan Noli e ngre figurën e Bajram Currit në një nivel simbolik:
“O Bajram, bajrak i gjallë,
More nam me gjak në ballë,
Te shpella e Dragobis,
Yll i ralli i burrërisë.”
Poema e plotë: “Te shpella e Dragobis”
(e ruajtur në formën e saj origjinale nga faqja arkivore)
Bajram Begi t’hipi atit,
ta dha majës, ta dha shpatit,
kon selam Ali Binakii.
– Aferim bre Kadri Smajli!
Shum selam burrave t’Gashit,
Muji Hoxhës, Rrustem Bajramit,
Hoxh’s vogël prej Myçiqanit,
Hoxh’e t’Pyqit n’breg t’Pecit,
Ju, ju plasin syt e ballit!
Gjys më i morri pare prej krahit,
a muert Iqrem çetil pllatit,
e per plak mos kini derë,
se u çyen Luma qet per qet,
u lyp pushkë, harap te qet.
Salih Mani hupi n’thëp,
hypet n’thëp me u-rettie.
i therr Addis, – bjer-m’i turbit
s’ban asger kan’her për gryke.
n’Shpellë Begit paskan shkue:
– Si ta bajmë Beg, shpëtim po lypne?
– Pë majmaj, a do’m bes t’vue?
Shum po qet kam gjilue,
Nuk m’pret Krasniqa mue.
– Mor bre Beg, çka je ka thue,
mos bre Beg, syje tiu dhanë,
se pr’bes s’li ta kam dhanë,
e kam ba truelli tufan!
Fill’t s’voroinj, shpellat e rrethue,
Salih Mani n’nanë q e rethue.
a n’se pushkën tuj qit lujtë,
per’dhet vetë do janë p’shtue.
N’Dragobi idhla ka shkue,
Fjala shkoi tu Nanogeri,
n’u’idhët Bajram Begii
Nanogerii i dhanue,
besimin t’i ka ngermue:
– Shpejt ahandart me m’bashkue!
Fill per gryke i kili vlue,
te ikon hi gryke përpjete.
A na Bajram Begi janë çetie:
– A po lidhesh, a don me deke?
More thmi, mos folni keq,
kam mu she t’shatë vetë unë;
kam lidh as kral, as mbret,
jo po lidh Kadri Mehmeti!
Toga allti t’ka rediti!
T’mueren andarmak n’janë çue,
a bjen pushkë, a doni me u-dorë.
Po shkruen letra Nanogeri,
– Troopija tu nanprekti!
– Sot u-vra Bajram Begii
Nanprekti rrëiti telin…
Përfundim: Një fund që u kthye në pavdekësi
Rënia e Bajram Currit në Dragobi nuk ishte fundi i tij, por shndërrimi në një simbol të përjetshëm të rezistencës shqiptare. Poema dhe fotografia e fundit e bëjnë të prekshme madhështinë e një jete të flijuar për lirinë.
